بخش 09
بخش 09
چون خبر رحلت پيغمبر در سرزمين عربستان پراکنده گرديد، بيشتر قبيلهها و نو مسلمانان به آئين جاهليت ديرين بازگشتند. چرا که رها کردن آئين پدران براي آنان دشوار بود و دشوارتر از آن پرداخت زکات که آن را نشانه سرشکستگي ميشمردند.
خبر مرتد شدن اين مردم به مدينه رسيد و در شهرها و شهرکها اثر گذاشت. اما تني چند که آيندهنگر بودند ميدانستند کار حکومت قبيلهاي پايان يافته و دري که اسلام به روي مردم اين سرزمين گشوده بسته نخواهد شد، و به سود آنان خواهد بود که از اسلام پشتيباني کنند. چنانکه سهيل پسر عمرو بر در خانه کعبه ايستاد و فرياد کرد: «مردم مکه، مبادا شما آخرين مسلمانان و نخستين از دين برگشتگان باشيد. به خدا کار اسلام درست خواهد شد.»
اين سهيل همانست که در پيمان حديبيه از نوشتن بسم الله و محمد رسول الله، در آشتي نامه ممانعت کرد. اما ابو سفيان که تا توانست با پيغمبر جنگيد و در فتح مکه از بيم کشته شدن به سفارش عباس عموي پيغمبر به زبان مسلمان شد و در دل دشمن اسلام بود، فرصت را غنيمت شمرد و نزد علي آمد و گفت: «چه شده است که کار حکومت را بايد پستترين خاندان از قريش عهدهدار شود. به خدا اگر بخواهي مدينه را پر از سوار وپياده ميکنم.» علي (ع) گفت: «ابوسفيان از ديرباز دشمن اسلام بودهاي.» [1] .
ابوسفيان ميخواست درون مدينه را هم دچار آشوب سازد. شايد بتواند اسلام را از ميان ببرد و رياست از دست رفته خود را بيابد. علي (ع) از آنچه در دل او بود و از آنچه در بيرون ميگذشت آگاه بود و دانست براي باقي ماندن نام مسلماني بايد خاموش بنشيند و با در دستگيرندگان حکومت مدارا کند. او در اين باره چنين ميگويد:
«دامن از خلافت درچيدم و پهلو از آن پيچيدم، و ژرف بينديشيدم که چه بايد کرد؟ و از اين دو کدام شايد؟ با دست تنها بستيزم يا صبر پيش گيرم و از ستيز بپرهيزم؟ که جهاني تيره است و بلا بر همگان چيره. بلايي که پيران در آن فرسوده شوند و خردسالان پير و ديندار تا ديدار پروردگار در چنگال رنج اسير. چون نيک سنجيدم شکيبايي را خردمندانهتر ديدم.» [2] .
چون ديد مردم او را رها کردند و به سوي دنيا روآوردند، با آنکه ميتوانست با آنان درافتد و حقي را که از آن اوست باز ستاند، لب فرو بست و چيزي نگفت، چنانچه خود گويد:
«به صبر گراييدم حالي که ديده از خار غم خسته بود و آوا در گلو شکسته ميراثم ربوده اين و آن و من بدان نگران» [3] .
ماهها و شايد سالها بعد مردي از بني اسد از او پرسيد: «چرا مردم شما را از خلافت باز داشتند، حالي که بدان سزاوارتر بوديد؟» فرمود:
«برادر اسدي، نا استواري و ناسنجيده گفتار. اما تو را حق خويشاوندي است. [4] بدان! خودسرانه خلافت را عهدهدار شدن و ما را که نسبت برتر است و پيوند با رسول خدا استوارتر، به حساب نياوردن، خودخواهي بود. گروهي بخيلانه به کرسي خلافت چسبيدند و گروهي سخاوتمندانه از آنچشم پوشيدند. داور خدا است و بازگشتگاه روز جزاست.» [5] .
او اگر خلافت را ميخواست براي آن بود که سنت رسول خدا را بر پاي دارد و عدالت را بگمارد. نه آنکه دل به حکومت خوش کند و مردم را به حال خود واگذارد. وي در نامهاي که هنگام خلافت ظاهري خود به عثمان پسر حنيف که از جانب او در بصره حکومت داشت نوشت، و او را سرزنش کرد که چرا به مهمانيي رفته که توانگران در آن بودهاند نه مستمندان، گويد:
«بدين بسنده کنم که مرا امير مؤمنان گويند و در ناخوشاينديهاي روزگار شريک مردم نباشم، يا در سختي زندگي برايشان نمونهاي نشوم.» [6] .
نيز ميگويد:
«اگر شب را روي اشتر خار بيدار مانم و در طوقهاي آهنين گرفتار، از اين سو و آن سويم کشند، خوشتر دارم تا روز رستاخيز بر خدا و رسول درآيم حالي که بر بندهاي ستم کرده باشم. بخدا عقيل را ديدم پريشان و سخت درويش، کودکانش از درويشي پريش. موي ژوليده و رنگشان تيره گرديده. از من خواست مني گندم بدو دهم. پي در پي آمد و گفته خود را تکرار کرد. گوش به سخن او نهادم، پنداشت دين خود را بدو دادم. آهني گداخته را به تنش نزديک ساختم فرياد برآورد. گفتم نوحهگران بر تو بگريند از آهني که انساني به بازيچه آن را گرم کرده مينالي و ميخواهي مرا به آتش دوزخ بکشاني.» [7] .
علي خلافت را حق خود ميدانست، اما حرمت دين و وحدت مسلمانان را برتر از آن ميديد و ميگفت:
«ميدانيد سزاوارتر از ديگران به خلافت منم به خدا سوگند بدانچه کرديد گردن مينهم، چند که مرزهاي مسلمانان ايمن بود و کسي را جز من ستمي نرسد. من خود اين ستم را پذرفتارم و اجر اين گذشت و فضيلتش را چشمميدارم و به زر و زيوري که بدان چشم دوختهايد ديده نميگمارم.» [8] .
«به خدايي که دانه را کفيد و جان را آفريد، اگر اين بيعتکنندگان نبودند و ياران حجت بر من تمام نمينمودند و خدا علما را نفرموده بود تا ستمکار شکمباره را برنتابند، و به ياري گرسنگان ستمديده بشتابند، رشته اين کار را از دست ميگذاشتم و پايانش را چون آغازش ميانگاشتم، و چون گذشته خود را به کناري ميداشتم، و ميديديد که دنياي شما را به چيزي نميشمارم و حکومت را پشيزي ارزش نميگذارم.» [9] .
با اين همه آنجا که لازم بود راهنمايي ميفرمود. اگر مشکلي پيش ميآمد ميگشود، و اگر حکمي به خطا صادر ميشد، درست را به آنان مينمود. اگر بخواهم در اين باره مختصري بنگارم کتابها خواهد شد. رسول خدا درباره او فرمود:
«من شهر دانشم و علي در آن شهر است».
حضرت رسول، علي را در قضاوت از همه صحابيان برتر شمرد و فرمود: «أقضاکم علي.»
درباره پاسخ او به پرسشهايي که همگان در آن مانده بودند يا حکمي که راه بدان نميبردند کتابها به فارسي و عربي نوشته شده. و خوانندگان اين کتاب به يقين همه يا برخي از آن کتابها را خوانده و يا پارهاي از مطالب آن را شنيدهاند. از جمله مجموعهاي از داوريهاي آن حضرت است که پنجاه و اند سال پيش مرحوم شوشتري رحمه الله آن را در مجموعهاي فراهم آورد و قضاء امير المؤمنين (ع) نام نهاد. و به فارسي هم ترجمه گرديد.
از راهنمايي کساني که پيش از وي مسند خلافت را به خود اختصاص دادند، دريغ نميفرمود. و آنجا که بايست مصلحت را مينمود. و آنان هم بارها گفتند که اگر تو نبودي ما تباه ميشديم. عمر ميخواست خود همراه سپاهياني که به ايران ميرفتند براه افتد. علي بدو گفت:
«تو همانند قطب بر جاي بمان و عرب را چون آسيا سنگ گرد خود بگردان و به آنان آتش جنگ را برافروزان که اگر تو از اين سرزمين برون شوي عرب از هر سو تو را رها کند و پيمان بسته را بشکند، و چنان شود که نگاهداري مرزها که پشت سر ميگذاري براي تو مهمتر باشد از آنچه پيش روي داري.» [10] .
و در جنگ با روميان بدو چنين گفت:
«خدا براي مسلمانان عهدهدار شده است، حوزه مسلماني را نيرومند سازد، تا حرمتشان مصون ماند، آن که آنان را ياري کرد حالي که اندک بودند، و کسي نبود که ياريشان کند، و دشمنان را از آنان بازداشت حالي که شمارشان کم بود و کسي نبود که بازشان دارد، زنده است و نميرد. هر گاه خود به سوي اين دشمن روي، و با آنان روبرو شوي و رنجي يابي، مسلمانان تا دورترين شهرهاي خود ديگر پناهگاهي ندارند، و پس از تو کسي نيست تا بدو رو آرند. مردي دلير را به سوي آنان روانه گردان و جنگ آزمودگان و خيرخواهان مسلمانان را با او برانگيزان، اگر خدا پيروزي داد چنان است که تو دوست داري و اگر کاري ديگر پيش آمد باري تو جاي خويش ميداري.» [11] .
در سالهاي گوشهنشيني به گردآوري قرآن، پرداخت و آن را چنانکه بر رسول (ص) نازل شده بود فراهم آورد. علي (ع) در ميان ياران پيغمبر بيگمان در شناخت قرآن و گشودن مشکلهاي آن يگانه بود و پيوسته مسلمانان را به خواندن قرآن و دانستن معني آن ارشاد ميفرمود. در اين باره چنين فرمايد:
«قرآن بياموزيد که نيکوترين گفتار است و آن را نيک بفهميد که دلها را بهترين بهار است و به روشنايي آن بهبودي خواهيد که شفاي سينههاي بيمار است و آن را نيکو تلاوت کنيد که سودمندترين بيان و تذکاراست.» [12] .
«بر شما باد به کتاب خدا که ريسمان استوار است و نور آشکار است و درماني است سود دهنده و تشنگي را فرو نشاننده چنگ در زننده بدان را نگهدارنده، و در آويزنده را نجات بخشنده. نه کج شود تا راستش گردانند، نه به باطل گرايد تا آن را برگردانند.» [13] .
«از قرآن بخواهيد تا سخن گويد و هرگز سخن نگويد، اما من شما را از آن خبر ميدهم. در قرآن علم آينده است و حديث گذشته. درد شما را درمان است و راه سازمان دادن کارتان در آن است.» [14] .
بسا مشکل که پيش آمد و خلفا و صحابه در آن درماندند، سپس علي را خواندند و او آن مشکلها را گشود. ستمها را با شکيبايي تحمل فرمود و گاه مردم را هشدار ميداد که:
«آنچه را فرا يادتان آوردند به فراموشي سپرديد، و از آنچهتان ترساندند خود را ايمن ديديد. پس انديشه درست از سرتان رفته است، و کارها بر شما آشفته.» [15] .
پی نوشته ها :
[1] طبري، ج 4، ص. 1827.
[2] نهج البلاغه، خطبه. 3.
[3] نهج البلاغه، خطبه. 3.
[4] زينب دختر جحش زن رسول خدا از بني اسد بود.
[5] خطبه. 162.
[6] نامه. 45.
[7] خطبه. 224.
[8] خطبه. 74.
[9] خطبه. 3.
[10] گفتار. 146.
[11] خطبه. 134.
[12] خطبه. 110.
[13] خطبه. 156.
[14] خطبه. 158.
[15] خطبه. 116.