بخش 24
بخش 24
امير مؤمنان از لشکريان خواست براي جهاد با شاميان آماده شوند، اما آنان گفتند: «تيرهاي ما به پايان رسيده، شمشيرهاي ما کند شده، نيزههامان از کار افتاده، ما را به کوفه بازگردان تا در آنجا خود را سر و ساماني دهيم. نيز در کوفه ممکن است شمار ما افزونتر شود و بهتر بتوانيم با دشمن بجنگيم.»
طبري نوشته است گوينده اين سخنان اشعث پسر قيس بود. [1] نوشته او دور از حقيقت نيست، چرا که اشعث چنانکه اشارت شد، به نفاق رفتار ميکرد. و ميخواست رفتن علي به شام به تأخير افتد، چرا؟ گمان ميرود او با معاويه سر و سري داشت و چنانکه خواهيم نوشت، شهادت علي با توطئه وي انجام گرفت.
علي (ع) از کوتاهي آنان در کار جنگ آزرده ميشد و ميفرمود:
«ما با رسول خدا بوديم. پدران، برادران و عموهاي خود را ميکشتيم و در خون ميآلوديم، اين خويشاوندکشي ما را ناخوش نمينمود، بلکه بر ايمانمان ميافزود که در راه راست پابرجا بوديم و در سختيها شکيبا و در جهاد با دشمن کوشا. به جانم سوگند اگر رفتار ما همانند شما بود نه ستون دين بر جا بود و نه درخت ايمان شاداب و خوشنما.» [2] اما اين سخنان و مانند آن به گوش آن مردم فرو نميرفت. اگر کسي در خطبههاي امير مؤمنان که براي مردم عراق خوانده است بنگرد، و آنها را بر اساس مضمون و انطباق با شرايط زمان طبقهبندي کند، ميبيند خطبهها با ستودن عراقيان آغاز ميشود، سپس به گله، شکايت، نفرين و سرانجام به درخواست مرگ از خدا منتهي ميگردد. چرا چنين است؟ موجب آن پيش از اين نوشته شد. ناهماهنگي مردم کوفه با يکديگر و سخت نگرفتن علي با آنان. کوفيان از حاکمي چون زياد و حجاج فرمان ميبردند که بر آنان رحم نکند.
نيز چنانکه اشارت شد مردمي که در دو جنگ جمل و صفين شرکت جستند، کساني بودند که در جنگهاي خارج از حوزه مسلماني شرکت داشتند. از غنيمتهاي جنگي بهره ميبردند، و در اين دو جنگ نصيبي نيافتند، چرا که علي به آنها ميگفت:
«بصريان يا شاميان مالهاي خود را به قانون اسلام به دست آوردهاند و زنان خود را به آئين دين به خانه بردهاند، کافر نيستند که شما را در مال و زنان آنان حقي باشد.»
اما دانستن حقيقت اين امر از نظر فقه اسلامي براي آنان يا لااقل براي گروهي از آنان چندان آسان نبود و طبيعي است که اندک اندک از جنگ سير شوند.
در کنار اين موجبها دسيسههاي معاويه را نيز نبايد از نظر دور داشت. فريفتن بعض سران خانوادهها را به وعده مال يا دادن مقام. و همينها براي دلسرد کردن بسياري از عراقيان از علي (ع) کافي بود. اما گروهي هم بودند که تا پايان همچنانکه در آغاز بودند خود را در فرمان امام نهادند و آنچه ميگفت ميپذيرفتند، ليکن شمارشان اندک بود.
از آن سو مردم شام در فرمانبرداري از معاويه يکدل بودند و از دستور او سر نميپيچيدند. امام در اين باره چنين ميگويد:
«بخدا دوست داشتم معاويه شما را چون دينار و درهم با من سودا کند. ده تن از شما را بگيرد و يک تن از مردم خود را به من دهد! مردم کوفه! گرفتار شما شدهام که سه چيز داريد و دو چيز نداريد. کرانيد با گوشهايشنوا، گنگانيد با زبانهاي گويا، کورانيد با چشمهاي بينا، نه آزادگانيد در روز جنگ و نه به هنگام بلا برادران يکرنگ.» [3] .
و باز در مقايسه اصحاب خود با پيروان معاويه ميفرمايد:
«آنان بر باطل خود فراهمند و شما در حق خود پراکنده و پريش، شما امام خود را در حق نافرماني ميکنيد و آنان در باطل پيرو امام خويش. آنان با حاکم خود کار به امانت ميکنند و شما کار به خيانت. آنان در شهرهاي خود درستکارند و شما فاسد و بدکردار.» [4] .
چون عمرو، ابوموسي را فريب داد، تا علي (ع) را از خلافت خلع کرد و معاويه را براي خلافت معين ساخت، معاويه دانست هنگام دستاندازي به عراق نزديک شده است. اما نخست بايد بيم خود را در دل مردم آن ايالت بيفکند. براي ترساندن عراقيان فرماندهاني به ناحيتهاي مرزي آن سرزمين فرستاد تا دست به غارت و کشتن مردم بگشايند و رعيت را بترسانند. علي (ع) پيوسته مردم خود را به جهاد ميخواند اما آنان هر روز بهانهاي ميآوردند و امام که درنگ آنان را در کارزار با مردم شام ميديد سرزنششان ميکرد و ميفرمود:
«زشت بويد! و از اندوه بيرون نياييد که آماج بلاييد. بر شما غارت ميبرند و ننگي نداريد. با شما پيکار ميکنند و به جنگي دست نميگشايند. خدا را نافرماني ميکنند و خشنودي مينماييد. اگر در تابستان شما را بخوانم گوييد هوا سخت گرم است مهلتي ده تا گرما کمتر شود، و اگر در زمستان فرمان دهم گوييد سخت سرد است فرصتي ده تا سرما از بلادمان به در شود. شما که از گرما و سرما چنين ميگريزيد با شمشير آخته کجا ميستيزيد.» [5] .
معاويه در سال سي و هشتم هجري عبد الله بن عمرو حضرمي را به بصره فرستاد وبدو گفت: «بيشترين مردم اين ايالت در خونخواهي عثمان با ما يارند. تو ميان مضريان فرود بيا و با أزديان دوستي کن که آنان همگان با تواند و مردم ربيعه را که همگي هواخواه علي هستند بخوان و بترسان.»
ابن حضرمي به بصره رسيد. عبد الله پسر عباس که از جانب علي (ع) حاکم بصره بود، زياد بن ابيه را به جاي خود گمارده و خود به کوفه نزد علي رفته بود. ابن حضرمي نزد بنيتميم رفت. عثمانيان گرد او فراهم آمدند. وي خطبهاي خواند و در آن عثمان را مظلوم و علي را کشنده او شناساند و از آنان خواست به خونخواهي وي برخيزند. ضحاک پسر قيس هلالي که از جانب عبد الله عباس رئيس نيروي محافظ شهر (شرطه) بود گفت: «چه درخواست بدي! تو هم آمدهاي آنچه طلحه و زبير از ما خواستند ميخواهي؟ آنان اينجا آمدند، ما در بيعت علي بوديم و کارهامان راست بود. ما را از يکديگر جدا کردند و به جان هم افکندند. اکنون ما با علي بيعت کردهايم و او از گناه ما درگذشت. ميخواهي باز به جان هم بيفتيم تا معاويه امير شود؟ به خدا يک روز حکومت علي بهتر از معاويه و خاندان اوست.» [6] .
گفتگوي موافق و مخالف آغاز شد. عبد الله نامه معاويه را که در آن وعده سالي دو بار عطا داده بود برايشان خواند. زياد چون چنين ديد مردم بکر بن وائل را که در طاعت علي بودند فرا خواند و جنگ درگرفت. ابن حضرمي نخست در قلعهاي پناه برد. سپاه زياد او را و هر که در قلعه بود آتش زدند. ازديان بر تميميان پيروز گرديدند و شاعر آنان چنين سرود:
ما زياد را به خانه او برگردانديم و پناهنده تميميان دود شد و به هوا رفت، زشت باد مردمي که پناهنده خود را کباب کردند، حالي که با دو درهم ميتوان گوسفندي را پوست کند و کباب کرد، آنگاه که سر او را به شراره آتش کباب ميکردند، او آن مردم فرومايه را به ياري خود خواند تا او را نجات دهند، ولي ما پناهنده خود را ياري ميکنيم مبادا بدو آسيبي رسد، تنها شرافت خانوادگي است که پناهندهاي را حمايت ميکند، تميميان حرمت پناهنده خود را رعايت نميکنند، تميميان در گذشته نيز با زبير چنين کردند، شامگاهي او را کشتند.
در اين بيتها بنگريد. از روزي که رسول خدا از جهان رفت تا روزي که اين قطعه را سرودهاند سي سال نگذشته است و ميبينيم آنچه در اين بيتها نيست اسلام است و اطاعت از امام مسلمانان و آنچه در آن ديده ميشود تعصب نژادي و قبيلهاي است و چه زود مسلمانان بدانچه قرآن آنان را از آن ميترساند بازگشتند.
«و ما محمد إلا رسول قد خلت من قبله الرسل أفاءن مات او قتل انقلبتم علي أعقابکم و من ينقلب علي عقبيه فلن يضر الله شيئا و سيجزي الله الشاکرين.» [7] .
و دور نيست اين فقره که قسمتي از خطبه قاصعه است به چنين حادثهاي اشارت داشته باشد.
«سرکشي را از حد گذرانديد و با روياروئي خدا و صف آرائي برابر مؤمنان زمين را در تباهي کشانديد. خدا را، خدا را، بپرهيزيد از بزرگي فروختن، از روي حميت و نازيدن به روش جاهليت که حميت زادگاه کينه است. بترسيد از پيروي مهتران و بزرگانتان که به گوهر خود نازيدند، و نژاد خويش را برتر ديدند و آن عيب را بر خود پسنديدند و بر نعمت خدا انکار ورزيدند.» [8] .
در همين سال (سي و هشتم) خريت پسر راشد از مردم بني ناجيه که در نبرد جمل وصفين در رکاب علي (ع) بود با سي تن سوار نزد علي آمد و گفت:
ـ «نه فرمان تو را ميبرم و نه در پي تو نماز ميخوانم و فردا از تو جدا ميشوم.» امام فرمود:
ـ «در اين حال خدا را نافرماني کردهاي و پيمانت را بر هم زدهاي. جز به خود زياني نميرساني چرا ميخواهي از من ببري؟»
ـ «چون تو در دين خدا حاکم قرار دادي و در اجراي حق ناتوان شدي و به مردم ستمکار تکيه کردي.»
ـ «پس بيا با هم قرآن و سنت پيغمبر را بنگريم. چيزهائي را با تو در ميان نهم که من از تو داناترم. شايد آنچه را اکنون منکري بپذيري!»
ـ «من نزد تو خواهم برگشت.»
ـ «مبادا شيطان تو را بفريبد و نادانان از راه صوابت باز دارند؟ بخدا اگر از من راه راست را خواهي به تو نشان ميدهم.» خريت از علي (ع) جدا شد و نزد مردم خود رفت و از کوفه بيرون رفتند. و در راه مرد دهقان مسلماني را کشتند. علي يکي از ياران خود را با سپاهي در پي او فرستاد و آنان با وي درگير شدند. شب هنگام خريت گريخت و به اهواز رفت و جمعي بدو پيوستند و سهل پسر حنيف عامل علي را بيرون کردند. از سوي علي، معقل پسر قيس به سر وقت او رفت و با آنان جنگ کرد و شکستشان داد، اما خريت از رزمگاه گريخت و به بحرين رفت و در آنجا مردم را به جنگ علي خواند.
پی نوشته ها :
[1] طبري، ج 6، ص. 3385.
[2] خطبه. 56.
[3] خطبه. 97.
[4] خطبه. 25.
[5] خطبه. 27.
[6] الکامل، ج 3، ص. 360.
[7] آل عمران، آيه. 144.
[8] خطبه. 192.